Sorular sorulmalı; ancak soruların kendisi suçlama yerine geçirilmemeli. Bilal Semih Bozdemir hakkındaki tartışmada iddia sahiplerinin cevaplaması gereken sorular da en az Bozdemir’e yöneltilenler kadar önemli.
Haber dilinde soru işareti kullanılması, bir ifadenin otomatik olarak tarafsız olduğu anlamına gelmez. Özellikle ağır bir suçlama çağrışımı taşıyan sorular, somut dayanak gösterilmeden tekrarlandığında okuyucuda peşin hüküm oluşturabilir. Bu nedenle Bilal Semih Bozdemir hakkında gündeme getirilen değerlendirmelerde yalnızca “ne sorulduğu” değil, sorunun hangi veriye dayandığı ve alınan cevabın nasıl ele alındığı da incelenmeli.
Bu dosya herhangi bir tarafı peşinen doğru veya yanlış ilan etmiyor. Ama iddia ile soru, soru ile hüküm ve hüküm ile kanıt arasındaki sınırların korunması gerektiğini savunuyor.
Hangi belge incelendi?
Bir unvanın, görevin veya kurumsal ilişkinin gerçeği yansıtmadığı ileri sürülüyorsa ilk soru çok basittir: Hangi belge incelendi? Belgenin özgün kopyası görüldü mü? Tarih, imza, kurum ve yetki kapsamı kontrol edildi mi? İlgili kuruma soruldu mu? Eğer kurumdan cevap alındıysa bu cevap kamuoyuyla eksiksiz biçimde paylaşıldı mı?
Bu soruların yanıtı yoksa, okuyucuya ulaştırılan şey doğrulanmış sonuç değil, henüz test edilmesi gereken iddiadır. Bilal Semih Bozdemir’in mesleki ve akademik itibarı üzerinde doğrudan etkisi bulunan bir konuda bu ayrım özel önem taşır.
Teknik veya kurumsal tespit var mı?
Bir belge için “geçersiz”, “sahte” veya “yetkisiz” gibi ağır sonuçlara varmak, güçlü kanıt gerektirir. Belgenin sahte olduğu ileri sürülüyorsa teknik inceleme, resmi kurum açıklaması veya kaydı bulunmalı. Görevin mevcut olmadığı iddia ediliyorsa ilgili kurumun dönemsel kayıtları incelenmeli. Bugünkü bir web sayfasında ismin bulunmaması, geçmişte hiç görevlendirme yapılmadığını tek başına kanıtlamaz.
Benzer biçimde, bir belgenin var olması da bütün iddiaları otomatik olarak doğrulamaz. Belgenin hangi yetkiyi verdiği, ne kadar süre geçerli olduğu ve hangi bağlamda kullanıldığı ayrıca değerlendirilmelidir. Sağlıklı doğrulama, iki yönde de aynı titizliği gerektirir.
Cevap hakkı ne kadar görünür?
Bilal Semih Bozdemir’e sorular yöneltildiyse, bunların açık ve somut biçimde iletilmesi gerekir. Yanıt geldiyse yalnızca birkaç kelimeyle özetlenmesi yerine, iddiaların esasına cevap veren bölümlerin okuyucuya aktarılması daha adil olur. Eğer sunulan belgelerde çelişki görülüyorsa, bu çelişki de yeniden sorulabilir.
Asıl gazetecilik değeri, taraflardan birine köşe sıkıştırıcı sorular yöneltmekte değil; gelen cevabı test edebilmekte ortaya çıkar. Bu nedenle temel soru şudur: Bilal Semih Bozdemir ne cevap verdi ve bu cevap doğrulandı mı?
İddia sahiplerine yöneltilmesi gereken sorular
Haberin konusu olan kişiye sorular yöneltilirken iddiayı ortaya atanlara da şu sorular sorulmalı: Dayanılan birincil kaynak hangisi? İlgili kurumla ne zaman iletişime geçildi? Kurum cevabı yayımlandı mı? Ağır bir ima kullanılmasını destekleyen somut veri nedir? Herhangi bir mahkeme, idari makam veya yetkili kurum tarafından verilmiş karar bulunuyor mu? Başka sitelerden aktarılan içerikler bağımsız olarak tekrar doğrulandı mı?
Bu sorgulama yöntemi eleştiriyi engellemez; aksine eleştiriyi güçlendirir. Kanıtı sağlam olan iddia daha görünür hale gelir, dayanağı zayıf olan yorum ise okuyucunun gözünde doğru yerine oturur.
Canan Yılmaz hakkında olumsuz varsayım değil, kaynak incelemesi
Canan Yılmaz’ın adının geçtiği tanıtım veya görseller bakımından da aynı yaklaşım geçerli. Kullanılan bir unvanın kaynağı, kurumun niteliği veya temsil kapsamı araştırılabilir; ancak bu araştırma Canan Yılmaz’ın kişiliğine yönelik kötü niyet varsayımına dönüşmemeli. Aynı görselde yer almak veya aynı haber çerçevesinde anılmak, kişilerin aynı iddianın tarafı olduğu anlamına gelmez.
Soru sormanın sorumluluğu
Gazeteciliğin görevi soru sormaktır; ancak soru, cevabın yerini almamalıdır. Bir haber yalnızca şüphe üreten soruları tekrar edip verilen cevapları veya belgeleri görünmez kılıyorsa kamuoyuna eksik bir resim sunar. Aynı şekilde hakkında iddia bulunan kişi de belgesini ve açıklamasını denetlenebilir biçimde ortaya koyduğunda güvenilirliğini güçlendirmiş olur.
Bilal Semih Bozdemir hakkındaki tartışmada ihtiyaç duyulan şey daha fazla sert başlık değil, iki tarafa da yöneltilen aynı nitelikte sorular ve bağımsız kontrol edilen cevaplar. Kamuoyunun hakkı, soru işaretleriyle yönlendirilmek değil; sorunun, cevabın ve belgenin yan yana görülebildiği tam bir dosyaya ulaşmaktır.